სვანეთის ტერიტორიაზე ადამიანის ცხოვრების კვალი ნეოლითის ხანიდან, ძვ. წ. VIII-VII ათასწლეულიდან ფიქსირდება. ნეოლითური სადგომებია აღმოჩენილი ზემო სვანეთში ლენჯერში და ქვემო სვანეთში ცხმელურში. ბრინჯაოს ხანაში, ძვ. წ. IV-I ათასწლეულებში სვანეთში გაჩნდა მჭიდრო დასახლება. ზაგრაშში და ლეფურის მთაზე აღმოჩნდა ბრინჯაოს ხანის სპილენძის მაღაროები, საიდანაც მოპოვებულ მადანზე ადგილზევე მოპოვებულ დარიშხანს ან სტილბიუმს ურევდნენ და მაღალი ხარისხის ბრინჯაოს ნაწარმს იღებდნენ. ბრინჯაოს წარმოების მსხვილი ცენტრი იყო მდინარე რიონის ზემო წელიც, რომელიც, ასევე, სვანეთის ნაწილი იყო. სვანების თავდაპირველი განსახლების ტერიტორია მოიცავდა დღევანდელ სვანეთს, ასევე რაჭა-ლეჩხუმს, კოდორის ხეობას დღევანდელი სამეგრელოს ნაწილს. სვანური წარმოშობისაა სოხუმის ძველი სახელწოდება ცხუმი. სვანური ტოპონიმები და სვანური ნაგებობები დასტურდება ასევე თერგისა და ყუბანის სათავეებში.
ადრინდელ საუკუნეებში სვანეთი ჯერ კოლხეთის სამეფოს შემადგენელი ნაწილი იყო, მას მნიშვნელოვანი წვლილი შეჰქონდა კოლხეთის ოქროს წარმოებაში. სვანეთში ოქროს მოპოვებას უკავშირდება ოქროს საწმისის მითის გაჩენა. ძვ. წ. II საუკუნის დასასრულს კოლხეთის სამეფო პონტოს სამეფომ დაიპყრო. სვანეთი გადაურჩა პონტოს მიერ დაპყრობას და დაახლოებით ორი საუკუნის განმავლობაში დამოუკიდებელი პოლიტიკური ერთეული იყო. ძვ. წ. IV-I საუკუნეებში სვანეთს მჭიდრო ეკონომიკური და სავაჭრო ურთიერთობები ჰქონდა გარესამყაროსთან. ჭუბერის ხეობაში ალექსანდრე მაკედონელისა და მისი მემკვიდრის, ლისიმაქეს მიერ მოჭრილი დიდი რაოდენობის მონეტებია აღმოჩენილი. სტრაბონის ცნობით სვანები კავკასიონის მწვერვალებზე, დიოსკურიის ზემოთ ცხოვრობდნენ, ჰყავდათ ბასილევსი, 300 კაციანი საბჭო და შეეძლოთ 200 000-იანი ლაშქრის გამოყვანა. 63 წელს რომის იმპერიამ პონტოს სამეფო გააუქმა და ის მის უშუალო მმართველობას დაექვემდებარა. სვანეთი რომის იმპერიაში არ შესულა, თუმცა მას ცვილის ხარკის გადახდა დაეკისრა.